BAKLİYAT DOSYASI

GENEL MERKEZ
31.12.2014 (Son Güncelleme: 28.11.2016 13:16:41)

Son 10 yılda baklagillerin hem ekim alanı, hem de üretim alanı daralmıştır. Mısır, Etiyopya, Bangladeş, Çin’den kuru fasulye, Kanada’dan nohut ve yeşil mercimek, ABD, Ukrayna ve Kanada’dan bezelye ithal ediyoruz.

 

Dünya üzerinde tarımı çok eski yıllardan beri yapılmakta olan yemeklik dane baklagillerin diğer bir deyişle bakliyat ürünlerinin insan beslenmesinde bitkisel kaynaklı protein gereksiniminin karşılanması bakımından büyük önemi bulunmaktadır.

Yemeklik tane baklagillerin iklim ve toprak istekleri dikkate alındığında, Türkiye`nin büyük bir baklagil yetiştirme potansiyeline sahip olduğu görülmektedir. Ülkemizin kuru tarım alanlarında nadasın daraltılmasında nohut ve mercimeğin, sulu tarım arazilerinde fasulye, bakla, bezelye ve börülcenin ekim nöbeti içerisinde bugünkünden daha fazla yetiştirilmesi mümkündür. 

Türkiye dünya yemeklik dane baklagiller üretiminde önemli üretici ülkeler arasında yer almaktadır. FAO`nun 2012 yılı verilerine göre; nohut üretiminde dünyada üçüncü, mercimek üretiminde ise dördüncü sırada yer almaktadır. 

DÜNYADA ÖNEMLİ YEMEKLİK DANE BAKLİYAT ÜRETİCİSİ ÜLKELER (2012) 

Ürün

Sıra No

Ülke

Üretim

(Bin ton)

KURU FASULYE

1

Myanmar

3.722

2

Hindistan

3.630

3

Brezilya

2.821

4

Çin

1.450

5

ABD

1.448

NOHUT

1

Hindistan

7.700

2

Avustralya

673

3

TÜRKİYE

535

4

Myanmar

473

5

Etiyopya

400

MERCİMEK

1

Kanada

1.494

2

Hindistan

950

3

Avustralya

463

4

TÜRKİYE

438

5

ABD

240

Kaynak: FAO

 

Yemeklik dane bakliyatlarda ekim alanları, 1981 yılında başlatılan "Nadas Alanlarının Daraltılması Projesi" ile hızla artmaya başlamıştır. O yıl 740 bin hektar olan ekim alanları 1982 yılında %60 oranında genişleyerek 1,2 milyon hektara yükselmiştir. Ancak projenin sona ermesiyle birlikte ekim alanları da gerilemeye başlamıştır. 1990`ların başında 2 milyon hektara ulaşan yemeklik bakliyat ekim alanları %60 azalarak günümüzde 800 bin hektara düşmüştür.

 

KURU BAKLAGİLLER EKİM ALANLARI (He) 

Yıllar

Toplam

Nohut

Kuru

Fasulye

Kırmızı Mercimek

Yeşil

Mercimek

1990

2.025.999

890.000

171.000

630.000

276.000

1995

1.600.383

745.000

170.000

475.000

165.000

2000

1.316.807

636.000

176.000

390.000

82.000

2001

1.320.875

645.000

175.000

400.000

70.000

2002

1.360.350

660.000

180.000

420.000

72.000

2003

1.263.650

630.000

162.000

380.000

62.000

2004

1.226.350

606.000

155.000

379.000

60.000

2005

1.177.100

557.800

141.200

386.700

53.200

2006

1.116.880

524.367

129.052

378.708

45.463

2007

1.057.782

503.675

109.250

357.233

32.308

2008

974.008

505.165

98.233

290.977

27.698

2009

800.959

455.934

94.928

189.378

25.553

2010

822.155

455.690

103.381

211.600

22.892

2011

778.022

446.413

94.625

192.323

22.525

2012

772.345

416.242

93.174

214.788

22.690

2013

806.646

423.557

84.763

260.500

20.678

 

 

Bitkisel Üretimde Değişim (Bin Ton)  


Ürünler

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014*

K.Mercimek

480

520

580

508

106

275

422

380

410

395

330

Y.Mercimek

60

50

42

27

25

27

25

26

28

22

20

K.Fasulye

250

210

196

154

155

181

213

201

200

195

215

Nohut

620

600

552

505

518

563

531

487

518

506

450

 

           

* Tahmini 

Kaynak: TÜİK 

 

1990-2013 döneminde üretim %43 azalarak 2 milyon 13 bin tondan 1 milyon 148 bin tona inmiştir (Bu dönemde nüfusun %35 arttığını belirtelim)

Ürün bazında üretim miktarına bakıldığında, en yüksek üretimin nohutta olduğu görülmektedir. TÜİK verilerine göre; 2002 yılında 650 bin ton olan nohut üretimi, son 10 yılda yaklaşık 150 bin ton gerileyerek 2013 yılında 506 bin tona düşmüştür. 

Nohuttan sonraki en yüksek üretim miktarı kırmızı mercimeğe aittir. 2002 yılında 500 bin ton olan ve 2006`da 580 bin tona kadar çıkan kırmızı mercimek üretimi 2008`de 106 bin tona kadar düşmüş, sonraki yıllarda bir miktar artarak 2013 yılında 395 bin tona ulaşmıştır. Ancak yeşil mercimek üretimindeki düşüş daha çarpıcıdır. 2002 yılında 200 bin tonun üzerinde olan üretim, 2013 yılında 20 bin tona kadar gerilemiştir. 

Bir diğer önemli ürün olan kuru fasulyede üretim miktarı 2002 yılında 250 bin ton civarında iken günümüzde 195 bin tona düşmüştür.

 KURU BAKLAGİLLER ÜRETİMİ (Ton) 

Yıllar

Toplam

Nohut

Kuru

Fasulye

Kırmızı Mercimek

Yeşil

Mercimek

1990

2.012.876

860.000

210.000

630.000

216.000

1995

1.689.434

730.000

225.000

515.000

150.000

2000

1.182.487

548.000

230.000

280.000

73.000

2001

1.327.700

535.000

225.000

460.000

60.000

2002

1.510.100

650.000

250.000

500.000

65.000

2003

1.437.050

600.000

250.000

485.000

55.000

2004

1.453.800

620.000

250.000

480.000

60.000

2005

1.433.360

600.000

210.000

520.000

50.000

2006

1.430.578

551.746

195.970

580.298

42.326

2007

1.264.809

505.366

154.243

508.378

26.803

2008

855.354

518.026

154.630

106.361

24.827

2009

1.101.348

562.564

181.205

275.050

27.131

2010

1.235.306

530.634

212.758

422.000

25.400

2011

1.131.986

487.477

200.673

380.000

25.952

2012

1.190.706

518.000

200.000

410.000

28.000

2013

1.147.735

506.000

195.000

395.000

22.000

 

 Yıllara Göre Kuru Baklagiller Üretimi (Ton)


Sonuç olarak belirtmek gerekirse; 2002–2013 döneminde Türkiye`nin nüfusu %16 oranında artmış, ancak nohut, kuru fasulye ve kırmızı mercimek üretimi %20 dolayında düşmüştür. Buna karşılık yeşil mercimek üretimindeki düşüş %70`i bulmuştur. 

YILLARA GÖRE NÜFUS VE ÜRETİM İNDEKSİ (2002 = 100) 

Yıllar

Toplam

Nüfus

Nohut

Kuru

Fasulye

Kırmızı Mercimek

Yeşil

Mercimek

2002

100

100

100

100

100

2003

101

92

100

97

85

2004

103

95

100

96

92

2005

104

92

84

104

77

2006

105

85

78

116

65

2007

107

78

62

102

41

2008

108

80

62

21

38

2009

110

87

72

55

42

2010

112

82

85

84

39

2011

113

75

80

76

40

2012

115

80

80

82

43

2013

116

78

78

79

34

 

Bakliyat grubunda en yüksek ithalat miktarı mercimektedir. 2009 yılında 141 bin ton mercimek ithalatı 2011 yılında 309 bin tona kadar yükselmiş, sonraki yıllarda bir miktar düşerek 2013 yılında 199 bin ton seviyelerine kadar gerilemiştir. 

TÜİK verilerine göre bir diğer önemli ürün olan nohutta, ithalat özellikle son 2 yılda önemli oranda artmıştır. 2009`da 4 bin ton olan nohut ithalatı, 2012 yılında 34 bin tona, 2013 yılında ise 56 bin tona ulaşmıştır. 

Kuru fasulyede ise tam tersi bir durum söz konusudur. 2009`da 53 bin ton olan Türkiye`nin kuru fasulye ithalatı, 2012`de 30 bin tona, 2013 yılında ise 25 bin tona gerilemiştir. TÜİK verilerine göre 2013 yılı fasulye ithalatında en büyük paya %35,5 ile Kırgızistan sahiptir. Kırgızistan`ı %20 pay ile ABD, %12 payla Kanada izlemektedir. 

İthalatta olduğu gibi Türkiye`nin bakliyat ihracatında da en büyük pay mercimeğe aittir. 2009 yılında 130 bin ton olan mercimek ihracatı, 2011 yılında 212 bin tona ulaşmış ancak sonraki iki yılda biraz gerilemiş ve 2012 yılında 197 bin ton, 2013 yılında ise 178 bin ton olarak gerçekleşmiştir. 

İhracatta mercimeği nohut takip etmektedir. Ancak Türkiye, 2009 yılında 88 bin ton nohut ihraç ederken, bu miktar 2012 yılında 25 bin tona, 2013 yılında ise 19 bin tona kadar gerilemiştir.


TÜRKİYE`DE YILLARA GÖRE BAKLAGİL İTHALATI 

YILLAR

MERCİMEK

KURU FASULYE

NOHUT

Miktar (Ton)

Değer (000$)

Miktar (Ton)

Değer (000$)

Miktar (Ton)

Değer (000$)

2000

140.914

59.143

20.188

11.890

7.412

4.278

2001

98.662

37.887

32.980

17.986

14.396

6.151

2002

22.668

8.325

41.488

21.584

10.636

3.832

2003

16.909

8.118

6.366

3.238

41

24

2004

5.557

2.658

13.872

7.166

546

306

2005

64.281

29.162

37.687

22.296

646

359

2006

69.071

30.660

30.968

27.977

1.881

1.570

2007

30.979

18.464

36.968

38.442

5.178

4.362

2008

191.683

243.967

51.462

56.269

8.760

9.154

2009

141.541

133.519

53.650

56.378

4.404

4.178

2010

210.289

193.831

37.718

39.761

7.586

7.287

 

2011

309.561

205.555

33.113

36.530

8.451

9.641

2012

168.806

106.124

30.258

35.493

34.939

46.575

2013

199.476

131.983

25.848

35.109

56.875

62.584

 

2013`te yıllık bazda en büyük fiyat artışı, Türkiye`nin önemli ölçüde ithal ettiği kuru fasulyede gerçekleşmiştir. 2013-2014 Ocak ayları arasındaki bir yıllık dönemde %70`2 yaklaşan kuru fasulyedeki fiyat artışlarının, Amerika ve özellikle Arjantin`de yaşanan kuraklıktan kaynaklandığı belirtilmiştir.

 

Kuru Fasulye Tüketici Fiyatı (TL/kg) 

Aylar

2013

2014

Ocak

5,51

9,54

Şubat

5,70

10,06

Mart

5,77

10,25

Nisan

5,83

10,17

Mayıs

5,89

10,13

Haziran

6,10

10,08

Temmuz

6,28

9,99

Ağustos

6,33

 

Eylül

6,46

 

Ekim

6,57

 

Kasım

7,16

 

Aralık

8,58

 

 

Yapılan fahiş zamlarla fiyatı neredeyse etle aynı seviyeye yükselen kuru fasulyenin ateşini söndürmek için yine ithalat kolaycılığına başvurulmuş; 21 Ocak 2014 tarihli ve 28889 sayılı Resmi Gazete`de yayımlanan Karar ile kuru fasulye gümrük vergisi oranı %0`a indirilmiştir. Gümrük vergisinin sıfırlanması, kuru fasulye fiyatlarında geçici-nispi düşüşler sağlayabilmiştir; ancak sorunun gerçek çözümü üretimden geçmektedir. 

Bakliyatta üretim artışının önündeki en büyük engel kontrolsüz girdi (mazot, gübre, ilaç, tohum) fiyatları gelmektedir. Kaldı ki kuru fasulyede yüksek verimli ve kaliteli tohumluk sorunu da bulunmaktadır. Öte yandan bakliyata verilen destekler yetersizdir; son beş yıldır kuru fasulye, nohut ve mercimek gibi bakliyata verilen prim destekleri değişmemiş olup, 10 kuruş/kg`dır. Özellikle kuru fasulyede fiyatı artıran faktörler arasında makine kullanımının kısıtlı, işçiliğin oldukça zahmetli ve pahalı olduğunu da eklemek gerekir. 

Belirtilen bu nedenlerle çiftçi bakliyat yerine maliyeti göreceli olarak daha düşük olan mısır, ayçiçeği ve buğday gibi alternatif ürünlere yönelmektedir. Gerekli ve yeterli önlemler alınmadığı taktirde Türkiye bakliyatta tümüyle dışa bağımlı hale gelecektir.

 

BAKLİYAT ÜRETİMİNİN ARTIRILMASI İÇİN;

 

  • Öncelikle mazot, gübre, ilaç, tohum gibi girdilerin fiyatları kontrol altında bulundurulmalıdır.

  • Hastalık ve zararlılara dayanıklı, makineli hasada uygun, kaliteli, yüksek verimli, yerli tüketicilerin ve dış pazarın isteğine uygun yeni çeşitlerin geliştirilmesi için çalışmalar yapılmalıdır.

  • Yerel çeşitlerin sürdürülmesi ve geliştirilmesi sağlanmalıdır.

  • Bakliyat ekim alanlarının genişletilmesi için  "Nadas Alanlarının Daraltılması Projesi" yeniden başlatılmalıdır.

  • Hasat döneminde bakliyat ithalatına izin verilmemelidir.

  • Hasattan sonra çiftçinin ürününü satın alıp pazarlayacak müdahale kuruluşları oluşturulmalıdır.

     

    KAYNAKLAR

    Akova, Y. (2010) Bakliyat, İGEME Yayını, Ankara

    Miller Magazine (2014) Dünya Bakliyat Pazarı ve Türkiye, http://tr.millermagazine.com/?p=1073

    Oral, N. (Editör) (2014) Türkiye`de Tarımın Ekonomi Politiği, 1923-2013, Notabene Yayınları, İstanbul, http://www.notabeneyayinlari.com/tur_detay.php?id=106

    Ton, A. ve ark. (2014) Türkiye`de Yemeklik Tane Baklagiller Üretiminin Sorunları ve Çözüm Önerileri, Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2(4): 175-180.

    TÜİK (2014) Bitkisel Üretim İstatistikleri Veritabanı

    TÜİK (2014) Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) Veritabanı

Okunma Sayısı: 11861
Fotoğraf Galerisi